محمد حسن خان اعتماد السلطنه
134
چهل سال تاريخ ايران ( فارسى )
اين سنت مؤكده كه تالى فرايض مشدده است اگرچه در غيبت كبرى از دوران سلاطين ديالمه انار الله براهينهم مرسوم گرديده و از آنوقت باز هريك از طبقات ملوك شيعه به سيرهء ايشان تأسى كردهاند بتخصيص پادشاهان صفويه كه مروج مذهب جعفرى بودند ، ولى در جميع امتداد اين قرون و ازمان اقامهء ماتم ثانى سيدى شباب اهل الجنان به روز عاشوراء غالبا و به عشر اول محرم احيانا منحصر بوده است و در غير اين ميقات مخصوص احدى بر اين تكليف منصوص رسم اقدام نداشته ، اما در اين دولت عليه چندان اين سنت سنيه رواج گرفته كه در تمام ايام جميع اسابيع هرشهر از شهور در هرشهر و قصبهء مشهور از ممالك شيعه چندين مجلس حافل به ذكر اين مصاب هايل منعقد مىگردد ، و آن قصهء پر غصه متجدد مىشود و طبقات مردم به درجهء تكاليف واجب و وظايف مفروض به اين فيض عام اهتمام مىورزند و از غرهء محرم تا سلخ صفر بخصوص به مثابهء عاشوراء عهد ساير سلاطين شيعه مىباشد . و در عشر اول از اين اعشار سته جميع تكاليف نوكرى و خدمتگزارى به حكم اعليحضرت اقدس شهريارى تعطيل مىشود و به اين رزء جليل تبديل مىگردد . مراتب عزيمت ملوكانه كه در اين ده روز به تكيهء خاصهء شريفهء دولتى ظهور و بروز مىنمايد از قوهء هيچ خامه و نامه به فعل مىنيايد . هركس را از تواريخ و اخبار قرون حاليه و ملوك ماضيه احاطهء كامل حاصل است مىداند كه اين عبادت بسيار بزرگ در نوبت هيچ پادشاهى از عرب و ديلم و ترك به عشرى از اعشار اين رواج نرسيده است و اهميتش به مثابه واجبات و فرايض نكشيده از طرف دولت روزافزون چه در طهران و چه در ساير بلاد و امصار ايران زياده از پنجاه هزار تومان از عين ماليات به مخارج تعزيهدارى مىرسد و البته در تمام اقطار ايران در اين دو ماه دو كرور تومان بل متجاوز مردم در اين كار خير مصروف مىدارند و بعضى حساب كرده و گفتهاند كه در طهران فقط در اين دو ماه تقريبا يك كرور تومان قند و چاى به مصارف روضهء سيد الشهداءخوانى مىرسد . افتتاح باب مراودهء ذات همايون سلطنت عظمى شخصا با ساير دول دنيا از عادات ديرين و رسوم كهن در مملكت ايران يكى آن بود كه پادشاه با سمت سلطنت و عنوان رسميت هيچگاه به قلمرو پادشاه ديگر ورود نمىفرمود الا عنوة و قهرا ، اما صلحا و سلما از اين معنى حجرى عظيم داشت و در اقدام بر اين قدوم بسى خيالات مىرفت و بسا احتمالات مىآمد و اين پادشاه حقايق آگاه خلف اين عادت كرد و خرق اين طبيعت فرمود و با صورت صلح از خاك خويش پاى مبارك بيرون نهاد . نخست براى تلثيم عتبات و تشرف قباب مشاهده مقدسهء ائمهء عراق عرب صلوات - الله عليهم اجمعين به قلمرو سلاطين عثامنه داخل گشت ، هم به فيض و فوز زيارت و اصل شد و هم به كرامت خرق اين عادت نايل گرديد . آنگاه كرة بعد اولى به قسمت اروپا مسافرت نمود و با امپراطوران اعظم و پادشاهان محتشم آن ممالك ملاقات فرمود و از احترام و تكريم و تبجيل و تعظيم ملل آن ديد كه در خيالى نگنجد ، لاعين رأت